کتاب های ملاصدرا

 کتب صدرالمتألهین را می‌توان براساس موضوع به هفت دسته تقسیم نمود:

 ۱ـ ادبیات

 ۱ـ۱٫ دیوان اشعار: اشعار ملاصدرا پراکنده‌هایی است که ابیاتی از آن توسط شاگرد او، فیض، در مجموعه‌ای مدون گشته و نزد حاج‌آقا ضیاء بن حاج آقا مهدی در کرمانشاه یافت شده است.

 ۲ـ تفسیر

 ۱ـ۲٫ أسرار الآیات و أنوار البینات: مولف آیاتی از قرآن کریم را بدون رعایت ترتیب به عربی تفسیر نموده، مبتنی بر اصولی که در فلسفه برای خود اتخاذ کرده است، به عبارتی این رساله را به ظاهر برای اثبات عقاید فلسفی خویش تحریر و مطالب فلسفه یونان را از میان آیات قرآن استخراج کرده است به این ترتیب که اگر ظاهر آیه‌ای اتفاقاً موافقتی داشته باشد، فبهاالمراد و اگر نه با توسل به تأویلات، آن را توجیه می‌نماید. ملاصدرا می‌نویسد: «در این رساله انوار الهی، اسرار مسائل ربانی و مقاصد قرآنی را از آیات و سور قرآن جمع‌آوری کرده و نشان داده‌ام که مباحث حیات انسانی بر کدام آیه یا سوره مبتنی است و غرض از فلان سوره، کدام حکمت است.»

 ۲ـ۲٫ تفسیر

 ۱ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره الفاتحه: تفسیری عربی از سوره حمد، حاوی معارف الهی، نکات عرفانی، اشراقات فلسفی، بیان اسرار و معانی حروف می‌باشد. در بعضی از نسخه‌ها به همراه سوره بقره یا دیگر سوره‌های تفسیر شده توسط ملاصدرا، استنساخ یا به چاپ رسیده است.

 ۲ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره البقره: تفسیری به زبان عربی در زمینه مکاشفات عرفانی و اشراقات فلسفی و بیان اسرار و معانی حروف مقطعه اوائل بعضی از سور قرآن مجید و مطالب دیگر می‌باشد. از ابتدای سوره آغاز می‌گردد تا آیه ۶۲ «کونوا قرده خاسئین»، هرچند نسخه‌های گوناگون، هر یک تا آیه بخصوصی را شامل می‌شود.

 ۳ـ۲ـ۲٫ تفسیر آیه‌الکرسی ـ تفسیر العروه الوثقی: تفسیر فلسفی عمیقی از آیه ۲۵۶ بقره در ۲۰ مقاله است که در هر مقاله عبارتی از آیه، به زبان عربی تفسیر می‌شود. مطالب هر مقاله با عنوانهای مختلفی همچون: «مقاصد، مطالب، مشاعر، اشارات، لطیفات، فوائد، لوامع، لوایح، اطوار» بیان شده است.

 ۴ـ۲ـ۲٫ تفسیر آیه‌النور: تفسیری به زبان عربی ذیل عنوانهای: «فصل، لمعه، هدایه، تنبیه» که به روش خاص ملاصدرا در شرح آیه نور: «الله نور السموات و الارض» نگارش یافته است.

 ۵ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره یس: ملاصدرا به زبان عربی و با اصول خاص خود این سوره را از ابتدا تا انتها تفسیر می‌کند و با اشارات حکیمانه و عارفانه در تفسیر، نظر خود را اثبات می‌نماید. این رساله علاوه بر فوائد و مطالب دقیق حکیمانه و عرفانی، شامل اسرار قرآنی و مطالب ادبی و دینی می‌باشد. مقدمه کتاب از بهترین انشائات و حاوی محکم‌ترین ادله عقلی و نقلی است و بر لزوم تعقل و تفکر در قرآن و عالم و عدم کفایت تقلید از این و آن در مباحث علمی اقامه دلیل می‌کند. در این تفسیر از شبهات ابلیسیه سخن رفته است. وی متن شبهات را از ملل و نحل نقل می‌‌کند و به اختصار از آن می‌گذرد و در ضمن به تفصیل درباره معاد سخن می‌راند.

 ۶ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره السجده: مطالب تفسیری به زبان عربی تحت عنوانهای: «کشفیه، مکاشفه، تبیان و تلویح عرشی» بیان گردیده است.

 ۷ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره الحدید: تفسیری به زبان عربی از دیدگاه حکمت و عرفان که تحت عنوانهای «مکاشفه، لمعه الالهیه، فائده و خاتمه» نگاشته شده است.

 ۸ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره الجمعه: المطالع و الاشراقات: تفسیری به زبان عربی در ۱۲ مطلع و هر یک در چندین اشراق و یک خاتمه می‌باشد. نویسنده در مقدمه می‌نویسد: «چون این سوره مشتمل بر امّهات ربوبی است، از جمله معرفت مبدأ و معاد، بعث، انزال کتاب، ماهیت کتاب، رسول و هدایت عقول، بر آن شدم که به قدر توان، ربوبیات مستفاد از این سوره را بیان دارم». بدین ترتیب شرحی درباره اصول مسائل ربوبی، مبانی قواعد الهیات و جوهر عرض انسانی ذکر می‌شود. ملاصدرا موجودات را تقسیم می‌کند به: ۱ـ‌ موجود بنفسه و قیوم بذاته ۲ـ موجود بغیره و قائم بمدد غیره. وی پس از آنکه حال هر یک از این موجودات را بر می‌شمارد به تفسیر سوره جمعه می‌پردازد و برای بیان مقصود خود، مطالبی از قرآن می‌آورد.

 ۹ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره الواقعه: تفسیری حکیمانه و عارفانه به زبان عربی است، ابتدا شأن نزول آیه را می‌آورد و بعد مباحثی از قبیل مبدأ و معاد، روح و وجود را با موازین فلسفی در ذیل آیات به بحث می‌گذارد.

 ۱۰ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره الطارق: در این مکتوب عربی، مختصری از اسرار سوره طارق از دیدگاه فلسفی بیان می‌گردد. مفسر در ابتدای تفسیر می‌نویسد: «آنچه در زیر می‌آید نکته‌ها و رموزی است که خدای بزرگ بر قلب این بنده آبق افاضه کرده و من نیز سر آن دارم که این رموز را به سلک نظم کشم و در دسترس عموم گذارم». مؤلف نخست هر آیه را ذکر می کند سپس به مقتضای جایگاه بحث، با عقیده و نظر فلسفی خود، آن آیه را تفسیر می‌کند.

 ۱۱ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره الأعلی: تفسیر عرفانی ـ فلسفی از سوره أعلی به زبان عربی در ۱۰ تسبیح مرتب شده و بارها با «کشف الفوائد» به چاپ رسیده است.

 ۱۲ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره‌ الزلزال: تفسیر عرفانی ـ‌فلسفی از سوره زلزال به زبان عربی است.

 ۱۳ـ۲ـ۲٫ تفسیر سوره التوحید: تفسیر سوره اخلاص به زبان عربی، با حجمی اندک و تعداد نسخه‌هایی کمتر از تفاسیر دیگر ملاصدرا شناسایی شده است.

 ۳ـ۲٫ معانی الألفاظ المفرده من القرآن: بعضی از الفاظ قرآن کریم را به شکل تفسیر مفردات، بطور پراکنده به زبان عربی تألیف نموده است که به اعتقاد فهرست کتابخانه مرکزی تهران، از روی «معانی الاخبار» صدوق با حذف سند و با عنوانهای «باب»، ترتیب یافته است.

 ۴ـ۲٫ متشابه القرآن ـ متشابهات القرآن: از همان آغاز اسلام آشکار بود که برخی از آیات قرآن ساده و روشن و برخی دیگر چند پهلو و تأویل پذیراند. پس از پیدایش مذاهب گوناگون چون هر مذهبی برای اثبات راه خود به آیتی چند از قرآن استدلال می‌کرد و دشمنان ایشان برای پاسخ دادن، آن آیات را متشابه می‌خواندند. اندک اندک بعد از سده سوم، عده‌ای به گردآوری و مشخص ساختن آیات متشابه پرداختند. ملاصدرا در این رساله علوم قرآنی به زبان عربی از فواید آمدن چنین آیاتی در قرآن و تفسیر برخی از آنها از دیدگاه عرفان و فلسفه الهی گفتگو می‌کند و معتقد است که می‌توان از راه تأویل و مکاشفه معنی حقیقی آنها را دریافت.

 وی ضمن ۶ فصل با بیان آرای گروههای مختلف، رأی خود را به روشی عرفانی ـ فلسفی اثبات می‌کند:

 الفصل الاول: فی‌ مذاهب الناس فی باب متشابهات القرآن

 الفصل الثانی: فی مذهب بعض المفسرین علی قاعده التنزیه البحث (در طرح و ردّ گفتار قفال شاشی: «گفتار خدا در خور عقل شنونده است».)

 الفصل الثالث: فی فساد مذهب اهل التعطیل (طرح و ردّ: «فهم برای مردم محال است».)

 الفصل الرابع: فی مذهب اهل التحصیل فی التأویل (مذهب مولف)

 الفصل الخامس: فی زیاده تاکید ما قررناه

 الفصل السادس: فی اظهار شیء من لوامع علوم المکاشفه (تأویل برخی آیات متشابه مانند «الرحمن علی العرش استوی…»).

 ۵ـ ۲٫ مفاتیح الغیب: این کتاب در زمینه تفسیر فلسفی و به زبان عربی است، ملاصدرا پس از مدح بسیار از قرآن می‌نویسد: «حکمت حقیقی در درک معانی قرآنی است بنابراین بر آن شدم که در ۲۰ فاتحه از ماهیت، مقدمات و فهم مسائل علم تأویل قرآن، مطالبی بیاورم که در قرآن‌شناسی اهمیت فراوانی دارد». لذا در این کتاب درصدد بیان مبدأ و معاد، اسرار و نکات عرفانی مستفاد از قرآن است که در نوع خود فرید می‌باشد. ابتدا یک دوره فلسفه الهی را بر پایه مبانی خود در اسفار و شواهد ربوبیه ذکر می‌کند؛ علم الهی را به تعریف می‌کشد و سپس مسائل آن را شرح می‌دهد و در ضمن این شرح، مباحث فلسفی دیگر را مورد توجه قرار می‌دهد که حاصل این بحثها چیزی اضافه بر «اسفار» نیست.

 این کتاب همچون مقدمه‌ای برای تفسیر صدرا محسوب می‌گردد.

 ۳ـ حدیث

 ۱ـ۳٫ شرح الاصول من الکافی: شرح کتاب عقل و جهل و علم، توحید و حجه کافی تا حدیث ۵۱۳، به زبان عربی است. شارح تمام احادیث را با سلسله اسنادشان نقل و در ذیل آن شرح روات و نوع روایت را ذکر می‌کند، سپس شرح حدیث را به تفصیل با بیانی شافی و وافی حاوی نکات حکمی و لطائف عرفانی و جهات رجالی پیرامون سندها و … با روشی فلسفی می‌آورد. وی طریق خود را با سلسله شیخ‌بهائی و میرداماد روایت می‌کند. مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه معتقد است ملاصدرا در اثناء شرح فوت کرد و کلام خود را به اتمام نرساند و تا حدیث اول باب ۱۱ از کتاب الحجه (باب ان الائمه علیهم السلام ولاه امرالله و خزنه علمه) ادامه داده است. صدرا حدیث مشهور هشام را در مورد عقل و جهل بطور مبسوط در ۲۱ مشهد شرح نموده است. این شرح در شیراز انجام گرفته است.

 ۲ـ۳٫ احادیث(پراکنده)

 ۱ـ۲ـ۳٫ در حدیثی آمده است: زینب عطاره روزی به منزل پیغمبر(ص) وارد شد. وی عطر فروش بود، حضرت رسول اکرم(ص) به محض ورود به خانه با دیدن وی فرمود: «مرحبا بر تو که با فروش عطر خود منزل ما را عطرآگین کردی»، او گفت: یا رسول‌الله(ص) من نه بهر عطر فروشی بدینجا آمدم بلکه آمدم تا درباره عظمت خداوند سوال کنم، پس از این سوال پیغمبر اکرم(ص) شرح مفصلی را درباره خداوند شروع و عظمت او را تبیین نمود. این حدیث توسط ملاصدرا شرح و نکات دقیق آن ذکر می‌شود.

 ۲ـ۳ـ۳٫ شیخ صدوق در توحید خود از نبی اکرم(ص) نقل می‌کند که: «ان الله عزوجل عموداً من یاقوت حمراء رأسه تحت العرش و اسفله علی ظهر الحوت فی الارض السابعه السفلی فاذا قال العبد لا اله الا الله اهتز العرش و تحرک العمود و تحرک الحوت فیقول الله تبارک و تعالی اسکن یا عرشی فیقول کیف اسکن و انت تغفر لقائلیها فیقول تبارک و تعالی اشهدوا ملائکتی انی قد غفرت لقائلها». ملاصدرا در تفسیر این حدیث بحث می‌کند که مقصود از عمود و سایر اصطلاحات موجود در آن سه چیز است و در حدیث چه اشاراتی است.

 ۳ـ۲ـ۳٫ شرح دو حدیث: ۱) حدیثی از امام صادق(ع): «مامن امر یختلف فیه الاثنان الا وله اصل فی کتاب الله و لکن لا تبلغه عقول الرجال». با مقدمه‌ای مفصل همراه است. ۲) شرح حدیثی در فضل عالمی که از علمش مردم بهره‌مند می‌شوند.

 ۴ـ۲ـ۳٫ شرح برخی از احادیث و مسائل مهم فلسفی و عرفانی که بیشتر از ملاصدرا نقل شده است.

 ۵ـ۲ـ۳٫ شرح حدیث «کنت کنزاً مخفیاً»: این شرح به احتمال قوی فقره‌ای از مولفات ملاصدراست. در رفع اشکال این حدیث مطالبی به عربی تألیف گشته است. در آغاز این رساله از «محی‌الدین» یاد شده و به همین دلیل در برخی از نسخه‌ها، این رساله را (به خطا) به وی منسوب کرده‌اند.

 ۴ـ عرفان و اخلاق

 ۱ـ۴٫ سه اصل: موضوع این کتاب عرفان و اخلاق و به زبان فارسی، در دفاع از فلسفه نگاشته شده است. در مجموع این کتاب مرتب بر ۱۴ باب است به این ترتیب: ـ سه اصل اول:

  ۱ـ جهل نسبت به شناخت نفس

  ۲ـ حب مال و جاه و شهوات

  ۳ـ تسویلات نفس اماره و تدلیسات شیطان

  ۴ و ۵ و ۶ـ سه باب بعدی، شرح ثمرات این اصول

  ۷ و ۸ـ راه خطا و صواب

  ۹ـ خاصیت علم حقیقی و برتری آن نسبت به علوم ظاهری

  ۱۰ و ۱۱ـ نور ایمان و لزوم تصفیه و تجلیه

  ۱۲ـ شرح ثمرات این شناخت

  ۱۳ـ امراض نفس

  ۱۴ـ عمل صالح و علم نافع

 ۲ـ۴٫ کسرالأصنام الجاهلیه: این کتاب به زبان عربی و در ردّ صوفیه و نکوهش آنانی است که علم را حجاب نفس می‌دانند و با جهل به معارف الهی و اجراء آداب و رسوم بدعتی خویش، خود را واصل و کامل می‌پندارند و اثبات می‌کند رسیدن به کمال مطلوب در تحصیل معارف و علوم الهی توأم با بجا آوردن عبادات بدنی و مجاهدات نفسانی است و حال و مقام سالکان حقیقی و اوصاف و بدعتهای جاهلان متصوف را بیان می‌دارد. به آیات، احادیث و گفتار فلاسفه بسیار استشهاد می‌کند. حاوی یک مقدمه، ۴ مقاله و هر مقاله شامل فصول و خاتمه است:

 مقاله اول: ریاضت به علم نیاز دارد (بیان جلالت علم بالله)

مقاله دوم: نتیجه عبادت، معرفت است

مقاله سوم: صفات ابرار

مقاله چهارم: مواعظ و ذمّ دنیا

 ۵ـ فلسفه

 ۱ـ۵٫ اتحاد العاقل والمعقول: این کتاب فلسفی به زبان عربی، در گفتاری کوتاه مسئله اتحاد عاقل و معقول را با مقدمه‌ای به این نکته می‌رساند که: «همه چیز از ترشحات واجب‌الوجود است». نگارنده گفته‌های ابن‌سینا در شفاء را مدنظر داشته و می‌نویسد: «ما خلاصه‌ای از آنچه در این باب در کتاب الاسفار الاربعه آورده‌ایم در اینجا یاد می‌کنیم سپس در دو مقاله: اول در اتحاد عاقل و معقول و دوم در اینکه عقل بسیط کل مقولات است، این رساله را پایان می‌دهیم».

 ۲ـ۵٫ اتصاف الماهیه بالوجود: بحث فلسفی مفصلی است پیرامون «آیا می‌توان گفت ماهیت موجود است و وجود بر ماهیت عارض می‌شود یا نه؟» در طی بحث، «وجود» را یکی و «موجودات» را متعدد و دارای حقایق مختلف می‌پندارد و ارتباط ماهیت با وجود را، خاص بیان می‌کند. در این رساله عربی، از اسفار خود نیز یاد می‌کند.

 ۳ـ۵٫ اجوبه المسائل: پاسخ نویسنده به پرسشهای پنجگانه فلسفی ملاشمسای گیلانی (شمس الدین محمد گیلانی معروف به شمسا) از ملاصدرا می‌باشد که به همه آنها در این رساله به زبان عربی پاسخ داده است:

 ۱ـ ایرادی درباره «حرکت در مقوله کم» بنابراین قاعده: «در حرکت هر مقوله‌ای، بقاء متحرک بعینه شرط است».

 ۲ـ شبهه‌ای درباره «نفس نباتی و تجرد نفس»

 ۳ـ درباره «وجود ذهنی» و ذکر این شبهه «در وجود ذهنی، کم و کیف و أین و وضع، قائم به ماده نیست» با اینکه به گفته حکما این مقولات مخصوص به مادیات‌اند.

 ۴ـ ادراکات جزئی که برای دیگر حیوانات (به جز انسان) مسلم الثبوت است اگر مستند به قوای مادی است پس در انسان نیز تواند بود، حال آنکه ادراکات انسانی به وسیله نفس مجرد است و اگر ادراکات جزئی حیوانات مستند به نفس مجرد است پس همه حیوانات نیز دارای نفس مجرداند، بنابراین وقوع حشر و معاد برای حیوانات نیز امکان خواهد یافت.

۵ ـ ظاهر حدیث شریف نبوی(ص) «کُنت نبیاً و آدم بین الماء و الطین» آن است که نفس انسان حادث به حدوث بدن نیست. این رساله سوال و جواب در حاشیه مبدأ و معاد چاپ شده است.

 ۱ـ۳ـ۵٫ الاجوبه عن الاسوله النصیریه عن شمس‌الدین الخسروشاهی: پاسخ ملاصدرا به سوالات خواجه نصیرطوسی از شمس‌الدین عبدالحمید ابن عیسی خسروشاهی (۵۸۰ـ۶۵۶). شمس الدین خسروشاهی به سوالات خواجه پاسخ نداده و ملاصدرا، نخست متن نامه و سوالات خواجه را نقل کرده و سپس به پاسخ آن پرداخته است.

 ۲ـ۳ـ۵٫ اجوبه المسائل العویصه عن مظفر حسین کاشانی: پاسخ ملاصدرا به ۳ سوال فلسفی درباب نفس از مظفر حسین کاشانی است.

 مسئله‌ها:

 ۱ـ درباره علم نفس به نیروهای خود

 ۲ـ نیروها و اعضای بدن که تابع مزاجند چگونه می‌توان آنها را مسخر و خادم نفس دانست.

 ۳ـ تحولات شگفت‌انگیز اجسام نباتی و حیوانی را چگونه می‌توان از تأثیرات نفوس حیوانی و نباتی دانست.

 ۴ـ تبدل طبیعت در نطفه به بقاء قوه فاعلی دلیل آنست که منطبع در ماده نیست.

 ۵ـ بقاء نفوس انسانی جدا از ماده، مستلزم آنست که اکمل از نفس کلی و نفوس فلکی باشد. صدرا پرسشها را به تفصیل پاسخ داده است.

 ۳ـ۳ـ۵٫ اجوبه المسائل: این نسخه نیز پاسخ ملاصدرا به یکی از شاگردان یا دوستان خود در ۵ مسئله فلسفی به زبان عربی است بطور مبسوط و تحقیقی:

 ۱ـ درباره اختیار و مشیت الهی و اینکه شرطست در «مشیت» علم مقدم بر ایجاد باشد و شیخ اشراق چنین اعتقادی ندارد، ملاصدرا درباره شرط مزبور چه می‌گوید.

 ۲ـ قاعده «جوهر، ذاتی اجناس مادون خود است» متفق علیها مستلزم ترکیب مجردات درخارج است و نیز مستلزم ترکیب هیولی از ماده و صورت است.

 ۳ـ درباره شبهه‌ای که صاحب روضه(روض) الجنان بر یکی از ادله اثبات هیولی وارد ساخته است.

 ۴ـ شبهه اثبات ماده برای اعراض.

 ۵ـ اگر حیثیات مکثراند باید شخصی مانند زید نیز کلی باشد زیرا حیثیات متعدد دارد. در پاسخ سوال ۳ از شرح خود بر هدایه یاد و سخنی از آن نقل کرده است. سوال کننده از شاگردان یا معاصران ملاصدرا بوده و از محضرش بهره‌برده، صدرا ضمن سوال ۲ و ۵ بدین نکته اشارت کرده و او را دوست خود خوانده و در دیباچه این نامه از او با احترام فراوان یاد کرده است، وی بر خلاف پاسخ به شمسا، در اینجا با تفصیل پاسخ گفته است. در این نامه از شیخ شهاب‌الدین سهروردی شیخ اشراق و تلویحات و حکمه الاشراق او، شفا شیخ الرئیس، روضه الجنان ابوالحسن بن احمد، ایماضات میرداماد، محقق دوانی و از سید المدققین سید صدر دشتکی یاد کرده است.

 ۴ـ۵٫ اکسیر العارفین فی معرفه طریق الحق و الیقین: رساله‌ای فلسفی ـ‌عرفانی و به زبان عربی است به گفته نویسنده، حاوی نکته‌ها و مطالب مهمی در اقوال فلاسفه بزرگ اسلامی است و بیشتر مطالب تحت تأثیر رساله «آغاز و انجام» بابا افضل کاشی است. مطالبی مربوط به علم النفس، عرفان، مراتب تصوف، تشویق به سلوک طریقت، معرفت و حکمت الهی و مبدأ و معاد است. آنچه مولف بدان رسیده از طریق کشف و شهود و مبانی علمی است. کتاب شامل ۴ باب و هر بابی حاوی چند فصل (در مجموع ۱۰ فصل) می‌باشد:

 الباب الاول: فی کمیه العلوم و قسمتها

 الباب الثانی: فی (معرفه) محل المعرفه و الحکمه و هی الهویه الانسانیه

 الباب الثالث: فی معرفه فاعل العلوم و فیاض المعارف و هو المبدء الاول لجمیع الاشیاء.

 الباب الرابع: فی معرفه الغایه الاصلیه و هی الغایه القصوی.

 ۵ـ۵٫ التشخص: رساله‌ای فلسفی به زبان عربی درباره تشخص است و آنچه که به وسیله آن شخصی از دیگری متمایز می‌گردد. ردی فلسفی است برنظر آنان که تشخص و امتیاز بعضی را بر دیگران، اعتباری می‌دانند و معتقدند تشخص حقیقتی خارجی ندارد وی گفته‌های بزرگان را می‌آورد و در آن مناقشه می‌کند. مشتمل بر چند فصل می‌باشد.

 ۶ـ۵٫ تعلیقات الشفاء: حاشیه‌ای فلسفی به زبان عربی است حاوی شرحی بر قسمت الهیات بمعنی اعم (امور عامه) با عنوانهای «قال ـ قال»، بعلاوه شرحی بر طبیعیات شفای ابن‌سینا می‌باشد. ملاصدرا مبانی مورد قبول شیخ‌الرئیس را توضیح می‌دهد و الفاظ مشکل آن را شرح می‌نماید، گاهی هم از آن انتقاد و عقاید مخصوص خود را ذکر می‌کند.

 ۷ـ۵٫ حاشیه شرح حکمه الاشراق: حاشیه ملاصدرا بر شرح قطب‌الدین شیرازی (۷۱۰ هـ .ق) بر حکمه الاشراق شهاب‌الدین سهروردی به زبان عربی است. در این حاشیه، بین فلسفه مشائی و اشراق، حکم نموده و عقاید مخصوص خود را بیان کرده است.

 ۸ـ۵٫ حدوث العالم: رساله‌ای فلسفی و به زبان عربی است. مولف چنین می‌نگارد: «برآنم که مسئله حدوث عالم را به بحث کشم که از مشکلات فلسفه است و در اثر غموض و دقت طریقتش، ذهنها از ادراک آن عاجز مانده و در هر مذهبی شکوک بسیار بر آن عارض گردیده است، و تا حد امکان حقیقت را از پرده‌ها بیرون آورم. ملاصدرا ابتدا عقاید متکلمان و متشرعان را باز می‌گوید و نشان می‌دهد در بعضی از این عقاید چه سخافتها نهفته است، سپس عقیده فیلسوفان را می‌آورد: ابتدا عقیده مشائیان و ارسطو و نقص قولشان را می‌نمایاند سپس به افلاطونیان می‌رسد و رأی افلاطون در طیماوس را ذکر می‌کند؛ بعد از نقد نظر ایشان، قول خود را باز می‌گشاید و در فصولی مسئله امکان، وجوب، قوه، فعل، حرکت، سکون، اثبات طبیعت برای هر متحرک و سپس حرکت جوهری را مطرح می‌کند و حدوث را مبنی بر اعتقاد به حرکت جوهری اثبات می‌کند. صدرا در این رساله ، عالم را حادث می‌داند و برای اثبات آن دلیل چندی می‌آورد.

 ۹ـ۵٫ الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه: ملاصدرا در ۵۸ سالگی روز آدینه ۷ جمادی‌الاولی ۱۰۳۷ به تألیف این کتاب مشغول بوده است. این کتاب دوره کامل فلسفه صدرا، به زبان عربی، ام‌الکتاب تألیفات او وجامع همه آنها و شامل ۴۷ جزء است. وی فلسفه را با ذوق حکماء اشراق و عرفا و متصوفه آمیخت و سبکی خاص بوجود آورد که همان حکمت متعالیه است. صدرا «رساله ماهیه و وجود» این کتاب را «اسفار اربعه» نام داده که بدین نام نیز مشهور است و بزرگترین و جامع‌ترین تألیف فلسفی اوست. مولف موضوع حرکت جوهریه را بصورت اساسی‌ترین مسائل فلسفه درآورد و بسیاری از مباحث را بر آن استوار ساخت.

 صدرا معتقد است عرفا و سالکین طریق حق، ۴ سیر عقلی را باید در ۴ سفر طی کنند به این ترتیب:

 ۱ـ سفر از خلق به سوی حق

 ۲ـ سفر با حق در حق

 ۳ـ سفر از حق به خلق با حق

 ۴ـ سفر در خلق با حق

چهار سفر مذکور در مباحث کتاب اینگونه مرتب گشته است:

 ۱ـ امور عامه (مباحث وجود ـ علم و اقسام آن)

 ۲ـ علم طبیعی (بحث نخست: احکام جواهر و اقسام اولی آن است. بحث آخر: در بیان اینکه موجودات طبیعی در فضیلت و شرف متفاوتند و مواد جسمی آماده قبول فیض وجودی بطور تدریجی هستند).

 ۳ـ علم الهی (علوم عقلی)

۴٫ علم نفس از مبدا و معاد

 ۱۰ـ۵٫ سریان نور وجود الحق فی‌الموجودات و … احاطه بالممکنات: ملاصدرا این رساله فلسفی و عربی را در جواب درخواست دوستان خود نگاشته است و در آن بحث می‌کند که «چگونه نور وجود حق، سریان دارد» و نیز «سرّ معیت و احاطه حق با ممکنات» را بیان می‌دارد. در نهایت ایجاز، بزرگترین بحث فلسفی را مطرح می‌کند وی «احاطه علمی» را امری ظاهر می‌داند لذا به اثبات «احاطه وجودی حق با موجودات» می‌پردازد و پایه رساله را بر آن می‌نهد. آغاز مطلب با دو مقدمه همراه است: ابتدا سخنی درباره «واجب‌‌الوجود» و بعد «بیان مذهب صوفیه در سریان نور حق و ایجاد ممکنات». نویسنده در ضمن بحث، گاهی مطالب فارسی را از قول بعضی از بزرگان صوفی می‌آورد.

 ۱۱ـ۵٫ شرح الهدایه الأثیریه: متن این کتاب فلسفی از «اثیرالدین فضل بن عمر ابهری سمرقندی» از اکابر علمای نیمه دوم قرن ۷هـ .ق (۶۶۰ هـ . ق) در فلسفه مشاء است که فیلسوفان اسلامی شروح بسیار بر آن زده‌اند از جمله شرح مزجی ملاصدرا که بیشتر، مقاصد مولف هدایه را به عربی مطرح می‌کند و کمتر مشرب خود را بیان می‌دارد. شاید از اولین آثار صدرا باشد چنانچه در این کتاب حرکت جوهریه را منکر است و بر استحاله آن اقامه دلیل می‌کند. در حالیکه در اسفار خود با اصرار فراوان آن را اثبات و ادله استحاله را ابطال می‌نماید.

 ۱۲ـ۵٫ لمیه اختصاص المنطقه بموضع معیّن من الفلک: در این رساله فلسفی به زبان عربی وجود فلک، وجود شخصی صادر از عقل کل دانسته شده و مولف به اثبات آن پرداخته است.

 ۱۳ـ۵٫ المسائل القدسیه و القواعد الملکوتیه: رساله موجزی در ربوبیّات به زبان عربی است، در مقدمه ذکر می‌شود که مطالب از مکاشفات و واردات قلبی است و به دور از مبانی فلسفی، سفسطی، جدلی و تقلید می‌باشد. در این رساله از «کتابنا الکبیر» یعنی «اسفار» در ۲ جا نام می‌برد و ذکر می‌کند که مولف پیش از این، وجود را اعتباری می‌دانسته است.

 ۱۴ـ۵٫ المشاعر: بحثهای فلسفی راجع به شناختن واجب الوجود، صفات الهی، اصول حقایق ایمان، حکمت، کلام و … به زبان عربی است. در دیباچه یاد می‌کند که معرفت وجود و هستی‌شناسی را پایه فلسفه خود قرار داده است و اساس‌شناسایی خدا، رستاخیز، عالم مثال، اتحاد عاقل و معقول، جامعیت بسیط الحقیقه، اشتداد وجود و مانند اینها را بر روی همان هستی‌شناسی می‌گذارد. پیداست کتاب مربوط به آغاز جوانی فیلسوف شیرازی نیست چنانکه می‌گوید: «پیش از این ماهیت را اصیل می‌پنداشتم تا اینکه از آن برگشتم و به اصالت وجود گرائیدم».

 ۱۵ـ۵٫ الواردات القلبیه فی معرفه الربوبیه: رساله‌ای عرفانی ـ فلسفی به زبان عربی مشابه کتاب «شواهد الربوبیه» است در ابوابِ «خداشناسی، اثبات صانع، وجود، علم واجب‌الوجود، آیا صادر از واجب الوجود خیر محض است یا خیر مستولی بر شرّ؟»

 صدرا مسائل نغز الهی را به نام رازهایی که بر او گشوده شده بی‌آنکه از کسی گرفته و تقلیدی باشد به روش عرفان و اشراق با عنوانهای «فیض» آورده است که شامل ۴۰ فیض می‌گردد.

در این رساله، مدرسان، درباریان، محدثان و فقیهان را نکوهش می‌کند.

 بیتهایی به پارسی در متن دیده می‌شود. این رساله به نام «التسبیحات القلبیه فی معرفه الربوبیه» نیز خوانده می‌شود.

 ۶ـ کلام

 ۱ـ۶٫ الحشر: موضوع کتاب کلام و به زبان عربی می‌باشد. این کتاب با دو نام معرفی شده:

 ۱ـ حشر العوام فی معاد الاشیاء و حشرها

 ۲ـ طرح الکونین و رفض العالمین

 اما ملاصدرا خود برای آن نامی ننهاده است. در این رساله مباحث فلسفی در مورد اثبات و چگونگی معاد، حشر و بازگشت موجودات مطرح و تحقیق و تفصیل مسئله عقول را به کتاب «اسفار اربعه» باب عقل و معقول ارجاع داده است.

 صدرا این رساله را در جواب و درخواست یکی از پرسش کنندگان نگاشته که از او به «اخی» یاد می‌کند و معتقد است: حشر از آن آدمیان و زندگان نیست بلکه همه طبایع جماد و نبات نیز حشری دارند، لذا ابتدا طبقات ممکنات را بدین شرح بر می‌شمرد:

طبقه نخست: مفارقات عقلی که جهان آنها جهان فضاء الهی است.

 طبقه دوم: ارواح مدبر عقلی که تعلق به اجرام علوی و سفلی دارند.

 طبقه سوم: ارواح مدبر جزئی و نفوس خیالی که تعلق به اجرام سفلی دخانی و ناری دارند.

طبقه چهارم: نبات و غیرنبات از لطایفی که به تحریک آن نفوس در اجسام متحرک، سریان دارند.

طبقه پنجم: ابعاد و اجرامی که اسفل السافلین دارند.

 سپس به حشر هر یک از این طبقات می‌پردازد و مطالب را در ۸ فصل مرتب می‌کند:

 ۱ـ حشر العقول خاصه (با ۴ برهان)

 ۲ـ حشر النفوس الناطقه

 ۳ـ حشر النفوس الحیوانیه

 ۴ـ حشر القوی النباتیه و غیر نباتیه

 ۵ـ حشر الجمادات و العناصر

 ۶ـ عود جمیع الحسیات

 ۷ـ معاد الهیولی الأولی و الأجسام المادیه ۸ـ وجه تعمیم المعاد لجمیع المذکورات

۲ـ۶٫ الحکمه العرشیه: این رساله از متون موجز حکمت متعالیه در باب اثبات مبدأ و معاد ا ست که تفصیل آن به کتاب اسفار احاله شده است. مؤلف به روشی فلسفی و با استفاده از آیات و احادیث، این رساله عربی را تألیف نموده است؛ با دو مشرق: المشرق الاول: فی العلم بالله و صفاته و اسمائه و آیاته (دارای قواعد) المشرق الثانی: فی المعاد یا علم المعاد (دارای اشراقات)

 ۳ـ۶٫ خلق الاعمال ـ‌جبر و تفویض القدر و افعال العباد: در این رساله کلامی و عربی، پیرامون مسئله قدر در افعال و چگونگی خلق اعمال بحث می‌کند در آغاز رساله اقوال فلاسفه در این موضوع نقل شده پس از آن، حق را که اهل بیت(ع) فرموده‌اند، می‌آورد. مولف در دیباچه رساله می‌نویسد: چون رخصت نداشتم از اسرار مسئله قدر سخن گویم و رازهای نهفته فاش سازم به بازگو کردن سخنان دانشمندان اسلام و شمه‌ای از روش اهل الله بسنده می‌کنم. در بعضی از نسخه‌ها با عنوان «جبر و تفویض» آمده است.

 ۴ـ۶٫ الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه: این کتاب، یک دوره کامل و جامع و خلاصه‌ای از حکمت متعالیه در فلسفه، حکمت و اثبات توحید و نبوت به زبان عربی است. امور اعتقادی با عرفان و تصوف آمیخته و شواهدی از آیات گرد آمده و بنا به گفته خود مؤلف از استدلال و تطویل اجتناب شده است.

 مطالب در ۵ مشهد و هر مشهد از چندین شاهد و هر شاهد در چند اشراق مرتب گردیده که با عباراتی روان و شیوا تألیف گشته است.

مشهد اول: فی الامور العامه (شامل ۵ شاهد)

 مشهد ثانی: فی وجوده تعالی (شامل ۲ شاهد)

مشهد ثالث: فی علم المعاد (شامل ۳ شاهد)

 مشهد رابع: فی اثبات حشر الجسمانی (شامل ۳ شاهد)

 مشهد خامس: فی النبوات و الولایات (شامل ۲ شاهد)

 ۵ـ۶٫ القضاء و القدر فی افعال البشر: رساله‌ای در کلام به زبان عربی، که در جواب درخواست گروهی از دوستان مولف تألیف شده است. وی رساله حاضر را در تبیین عنایت الهی، معنی قضا و قدر، لوح و قلم، اثبات حسن و کمال نظام عالم، کیفیت دخول شرور در قدر، اعمال اختیاری و اضطراری که از انسان سر می‌زند، همراه با مسائلی دیگر، نگاشته است. در بحثی پیرامون افعال عباد و اینکه آیا آدمیان مختارند یا مجبور، اقوال فلاسفه را با ادله آنان بیان نموده و در پایان عقیده خود را ارائه کرده است. مباحث در ۶ فصل می‌باشد، به اضافه دو فصلی که متعلق به جبر و اختیار است:

 فصل اول: معنی عنایت، قضا و قدر.

 فصل دوم: محل قضا و محل قدر.

 فصل سوم: خلقت و نظم عالم در مجموع، اکمل و اتم است.

 فصل چهارم: کیفیت دخول شر در قضاء الهی.

 فصل پنجم: کیفیت اقوال و افعالی که به اختیار از ما واقع می‌شود.

 فصل ششم: فائده طاعات و تأثیر دعا.

در مقایسه این رساله با قضا و قدر عبدالرزاق کاشانی (۷۳۰ هـ . ق) بر می‌آید صدرا از آن رساله فایده بسیار برده و حتی عنوان بسیاری از فصلهای رساله خویش را از او گرفته باشد.

 ۶ـ۶٫ المبدأ و المعاد: کتاب عربی مشتمل بر مباحث کلامی: «الهیات، طبیعیات، کیفیت پیدایش و ظهور نفس ناطقه و مقامات و نهایات آن و مباحث نبوّات و منامات» است. در اوّل کتاب اشاره اجمالی به مباحث وجود شده است. سبک کتاب به روش اسفار است هرچند در علم باری متعرض طریقه خود نشده و طریقه شیخ اشراق را بر سایر طرق در این زمینه (علم باری) ترجیح داده است.

مطالب در دو فن تنظیم گشته است:

 فن اول: در ربوبیات، ضمن سه مقاله در شناخت حق اول، صفات و افعال او.

 فن دوم: در طبیعیات، در مورد تکوین موالید، معاد و نبوت، در چهار مقاله. هر مقاله مشتمل بر فصولی است.

 ۷ـ۶٫ المظاهر الالهیه فی اسرار العلوم الکمالیه: رساله‌ای موجز و استدلالی در مباحث کلامی مبدأ و معاد که با روشی فلسفی و شواهد از آیات و اخبار، به زبان عربی پرداخته شده است. مرتب بر یک «مقدمه» در اهمیت حکمت الهی و دو «فن» که هر فنی مشتمل بر ۸ «مظهر» و در خاتمه «سخن پایانی» است.

 فن اول: شناخت خدا و چگونگی افعال او در ۸ مظهر:

 ۱ـ مقصد عمده کتاب = حکمت حقیقی و مطلوب غایی

 ۲ـ اثبات وجود خدا

 ۳ـ توحید و وجوب الوجود

 ۴ـ اسماء و صفات خدا

 ۵ـ علم خدا به ذات خود و غیرذات خود

 ۶ـ دوام الهیت خدا

 ۷ـ حدوث عالم و هستی آن و مسبوق بودن جهان وجود به عدم زمانی

 ۸ـ چگونگی آفرینش، معاد و اشاره به سلسله هبوط و صعود

فن دوم: مبحث معاد در ۸ مظهر:

 ۱ـ اثبات معاد جسمانی

 ۲ـ دوباره زنده شدن انسان با تمامی قوا و جوارح در رستاخیز

 ۳ـ حقیقت مرگ

 ۴ـ ماهیت قبر و عذاب و ثواب آن

 ۵ـ رستاخیز

 ۶ـ حشر در رستاخیز

 ۷ـ صراط

 ۸ـ نامه اعمال

 سخن پایانی:

 ۱ـ میزان و حساب

 ۲ـ احوال قیامت

 ۳ـ‌ نفخ

 ۴ـ نگهبانان دوزخ

 ۵ـ درخت طوبی و زقوم

 ۶ـ خلافت

 ۷ـ رویای صادقه

 ۸ـ اندرز

 ۸ـ۶٫ المعاد الجسمانی ـ زاد السالک ـ زاد المسافر: ملاصدرا در این رساله کلامی به زبان عربی، با ادله عقلی و فلسفی به اثبات معاد کالبد برزخی می‌پردازد که نوعی معاد جسمانی است، مفصل این بحث در کتاب اسفار وی آمده است. مولف: «در این رساله کوچک سر آن دارم مسئله معاد را طرح و معاد جسمانی را اثبات کنم مبحثی که افکار علما در آن عاجز مانده است».

 ۷ـ‌ منطق

 ۱ـ۷٫ التصور و التصدیق: رساله‌ای در منطق و به زبان عربی است که به خواهش یکی از دوستان مولف نگاشته شده است. تحقیقی در تصور و تصدیق و تعریف این دو و تقسیمات علم در ۳ فصل می‌باشد. با استناد به گفته‌های ابن‌سینا و بعضی از فلاسفه دیگر، مطالبی دارد. در این کتاب از سخنان قطب‌الدین رازی در شرح شمسیه و شرح مطالع و رساله تصور و تصدیق ، خرده گرفته است.

 ۲ـ۷٫ اللمعات المشرقیه فی المباحث (الفنون) المنطقیه ـ التنقیح ـ التنقیه: رساله‌ای مختصر در منطق به زبان عربی و دارای ۹ اشراق است:

 ۱ـ ایساغوجی، شامل ۱ مقدمه و ۱۰ لمعه.

 ۲ـ اقوال شارحه، شامل ۲ لمعه و ۱ خاتمه.

 ۳ـ باری ارمیناس، شامل مقدمه و ۶ لمعه

 ۴ـ جهات قضایا، شامل ۷ لمعه.

 ۵ـ ترکیب دوم یا تشکیل قیاس و بیان اشکال، شامل ۷ لمعه.

 ۶ـ قیاس خلف، شامل ۳ لمعه.

 ۷ـ اقسام مواد در قیاس.

 ۸ـ برهان، شامل۱ تمهید و ۴ لمعه.

 ۹ مغالطه، شامل ۱ تمهید و ۱ لمعه. در این رساله هیچیک از آثار ملاصدرا یاد نشده و به روشی خاص نزدیک به سبک منطق حکمت اشراق نگارش یافته است. آراء وی در این رساله خلاصه ای از نظرات صدرا در تعلیقات منطق حکمت الاشراق است. منطقیون، بخصوص متأخران اعتراضاتی دارد آنگونه که نام این رساله بر پشت یکی از نسخ آن «رساله‌ای در نقد منطق» نوشته شده است. ملاصدرا در این رساله قضیه سالبه محموله را، که به گفته خود او در تعلیقات از ابداعات متأخران است، از موجبه معدوله و یا سالبه محصله جدا نمی‌داند. دیگر از آراء صدرا در این رساله، به پیروی از شیخ اشراق، الغاء جهات قضایا و برگرداندن همه قضایای موجهه به موجبه کلیه حملیه ضروریه است.

 ۸ـ آثار پراکنده

 ۱ـ ۸٫ جُنگ: مجموعه‌ای برگزیده از شعر و نثر و مطالب متنوعی که به انتخاب، خط و امضاء ملاصدرا گرد آمده است. این جنگ تا زمان تدوین کتابشناسی حاضر، فهرست نشده است. نمونه‌هایی عکسی از این نسخه منحصر به فرد ارائه شده است.

 ۲ـ۸٫ جوهر مفارق

 ۳ـ۸٫ حاشیه علی شرح ابن مبارکشاه علی حکمه العین

 ۴ـ۸٫ ملتقطانی

 ۵ـ۸٫ ایقاظ‌النائمین

 ۶ـ۸٫ نامه صدرا به سید داماد، او در این نامه فارسی خود را «محمد المشتهر بصدر الشیرازی» خوانده و سید داماد را بسیار ستوده، با حالتی شکایت آمیز اشاره می‌کند که: «مردم خدمت دربار را فضیلت می‌دانند» و می‌نویسد: «من از شما دور شده و با نادانها محشور شده و ده دوازده سال است که گرفتار گشته‌ام».

 ۷ـ۸٫ حقیقه الکفر و الایمان: شخصی ملاصدرا را به واسطه مسائل فلسفی‌اش تکفیر می‌کند، صدرا ضمن بیان حقیقت کفر و ایمان، به آن فرد پاسخ داده و مسائل مذکور را به عربی بازگو نموده و آنها را موافق با احادیث، تفسیر و تأویل می‌کند.

 ۸ـ۸٫ خواب ملاصدرا: ملاصدرا خوابی دیده و یاد داشت کرده، پسر وی از روی نسخه پدر آن را نوشته است.

 ۹ـ۸٫ شرح نجات

 ۱۰ـ۸٫ حاشیه‌نویسی بر کتاب قاموس المحیط فیروزآبادی: نسخه‌ای از کتاب قاموس است. یادداشت پشت صفحه اول قاموس چنین است: «آخوند ملاصدرا مرحوم بخداوندگاری برسم هدیه دادند» و مُهِر اسم مربعی که سجع آن اینست «المذنب محمد المدعوّ بصدرالدین» معلوم می‌شود این نسخه متعلق به آخوند بوده و جمله‌هایی به خط شکسته نستعلیق در پشت صفحه اول و آخر و در حاشیه بعضی از صفحات است که با آشنایی به خط ملاصدرا و قرائن مذکور می‌توان به جزم ادعا نمود که نسخه، نگاشته ایشان است.

 ۱۱ـ۸٫ نامه‌ای به صدر شیرازی (عربی)

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.